विषयः Banking and Office Management
१. नेपाल राष्ट्र बैंकलाई किन केन्द्रीय बैंक भनिन्छ? स्पष्ट पार्नुहोस्। (५ अंक)
नेपाल राष्ट्र बैंकलाई केन्द्रीय बैंक भनिनुको पछाडि विभिन्न जिम्मेवारी र कार्य छन्, जसले यसलाई अन्य साधारण बैंकभन्दा पृथक बनाउँछ। यसका प्रमुख कारण निम्न छन्:
मुद्रा निष्काशनको अधिकार: नेपाल राष्ट्र बैंक मात्र नेपालको आधिकारिक मुद्रा (नोट र सिक्का) छाप्न सक्ने अधिकार प्राप्त संस्था हो। यही कारणले यो बैंक मौद्रिक प्रणालीको मूल आधार हो।
सरकारको वित्तीय साझेदार: यो बैंक नेपाल सरकारको खाताहरू सञ्चालन गर्ने, आवश्यक परेमा ऋण दिने र आर्थिक सल्लाह दिने जिम्मेवारीमा रहन्छ, जसले यसलाई सरकारको औपचारिक बैंक बनाउँछ।
अन्य बैंकहरूको नियामक संस्था: नेपाल राष्ट्र बैंक वाणिज्य बैंकहरू, विकास बैंकहरू र वित्तीय संस्थाहरूको अभिभावकको रूपमा कार्य गर्छ। उनीहरूलाई ऋण दिने, खाता सञ्चालन गर्ने, तथा वित्तीय क्षेत्रको समग्र व्यवस्थापन गर्ने काम यसैबाट हुन्छ।
मौद्रिक नीति निर्माणकर्ता: मुलुकको आर्थिक लक्ष्य अनुसार ब्याज दर, मुद्रा आपूर्ति र कर्जाको पहुँच जस्ता विषयमा नीतिहरू बनाउने र लागू गर्ने जिम्मेवारी यसकै हो। यसले मूल्य स्थिरता र आर्थिक समन्वय कायम गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
विदेशी विनिमयको नियन्त्रण: नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चिति व्यवस्थापन, विनिमय दर निर्धारण तथा अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारका लागि नीति निर्माण कार्य गर्छ। यसले देशको बाह्य आर्थिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ।
निष्कर्ष:, यी सबै प्रमुख भूमिका र कार्यका कारण नेपाल राष्ट्र बैंकलाई केन्द्रीय बैंक भनिएको हो। यसको कार्यक्षमता देशको आर्थिक संरचना र वित्तीय अनुशासनको मेरुदण्डका रूपमा रहन्छ।
२. वाणिज्य बैंकले गर्ने प्रमुख पाँच कार्यहरू उल्लेख गर्नुहोस्। (५ अंक)
वाणिज्य बैंकहरूले अर्थतन्त्रमा विभिन्न सेवा र कार्यहरू सम्पन्न गर्दछन्। तीमध्ये पाँच प्रमुख कार्यहरू निम्नानुसार छन्:
निक्षेप संकलन र व्यवस्थापन: ग्राहकबाट ब्याजसहित वा बिना ब्याज विभिन्न खातामार्फत निक्षेप संकलन गर्ने, त्यसको अभिलेख राख्ने र आवश्यक परेको बेला भुक्तानी सुविधा प्रदान गर्ने।
कर्जा प्रवाह: हायर पर्चेज, लिजिङ, हाउजिङ, अधिविकर्षजस्ता विभिन्न कर्जा योजनाहरूमार्फत व्यक्तिहरू र संस्थाहरुलाई ऋण उपलब्ध गराउने।
अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय कारोबार: विदेशी बैंक वा वित्तीय संस्थाको जमानतमा कर्जा प्रदान गर्ने तथा अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ कारोबार (LC, guarantee आदि) सञ्चालन गर्ने।
कर्जा अपलेखन: प्रचलित कर्जा अपलेखन नियमावलीको दायरामा रही बैंकले जोखिमयुक्त कर्जालाई नोक्सान खातामा समावेश गर्ने प्रक्रिया सञ्चालन गर्ने।
पुँजी संकलन र लगानी: आफ्नै पुँजी मजबुत बनाउन शेयर, ऋणपत्र (डिबेन्चर), र अन्य वित्तीय उपकरण जारी गर्ने तथा नेपाल सरकार वा नेपाल राष्ट्र बैंकले जारी गरेको ऋणपत्रहरू खरिद तथा बिक्री गर्ने।
निष्कर्षमा, यी कार्यहरूको अतिरिक्त पनि वाणिज्य बैंकहरूले वित्तीय सेवा विस्तार, ग्राहक सेवा, मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल कारोबार लगायतका अन्य धेरै सेवा प्रदान गरिरहेका छन्।
३. नेपालमा हाल वित्तीय पहुँचको अवस्था कस्तो छ ? (५ अंक)
नेपालमा वित्तीय पहुँचको अवस्था विगतको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा सुधार भइरहेको छ। हालसम्म नेपाल राष्ट्र बैंकबाट इजाजत प्राप्त बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको संख्या (लघुवित्तसहित) २०८१ फागुन मसान्तसम्ममा १०७ पुगेको छ।
यीमध्ये:
२० वटा वाणिज्य बैंकहरू,
१७ विकास बैंकहरू,
१७ वित्त कम्पनीहरू,
५२ लघुवित्त वित्तीय संस्थाहरू,
र १ पूर्वाधार विकास बैंक सञ्चालनमा रहेका छन्।
२०८१असार मसान्तसम्ममा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूका शाखा संख्या ११,५३० थियो भने २०८१ फागुन मसान्तसम्म आइपुग्दा यो संख्या बढेर ११,५४३ पुगेको छ।
देशका ७५३ वटै स्थानीय तहहरूमा वाणिज्य बैंकका शाखाहरूको उपस्थिति भइसकेको छ, जुन वित्तीय पहुँचको क्षेत्रमा सकारात्मक उपलब्धि मानिन्छ।
त्यस्तै, वित्तीय साक्षरताको दर हाल ५७.९ प्रतिशत पुगेको छ, जसले देखाउँछ कि सर्वसाधारण जनतामा वित्तीय सेवा प्रयोग गर्ने क्षमता र चेतना क्रमशः बढ्दै गएको छ।
४. सम्पत्ति शुद्धिकरण निवारण ऐन, २०६४ अनुसार कस्तो अवस्थामा ग्राहक पहिचान गर्नुपर्दछ ?(५)
सम्पत्ति शुद्धिकरण निवारण ऐन, २०६४ ले सूचक संस्थाहरूलाई विभिन्न अवस्थामा ग्राहकको सही र पूर्ण रूपमा पहिचान गर्न आवश्यक ठानिएको छ। ती अवस्थाहरू निम्नानुसार छन्:
जब कुनै नयाँ व्यावसायिक सम्बन्ध सुरु गरिन्छ अथवा खाता खोलिन्छ, त्यसबेला ग्राहकको पूर्ण पहिचान अनिवार्य हुन्छ।
जब तोकिएको सीमा भन्दा माथिको आकस्मिक कारोबार (Occasional transaction) गरिन्छ, ग्राहकको विवरण प्रमाणित गर्नुपर्दछ।
विद्युतीय माध्यमद्वारा रकम स्थानान्तरण (wire transfer) गर्दा ग्राहकको परिचय पत्ता लगाइनु आवश्यक हुन्छ।
पहिले संकलन गरिएको जानकारी पर्याप्त नदेखिएको वा त्यसमाथि शंका उत्पन्न भएको अवस्थामा, जानकारी पुनः पुष्टि गर्न पहिचान आवश्यक हुन्छ।
यदि कसैलाई सम्पत्ति शुद्धिकरण (money laundering) वा आतंककारी क्रियाकलापमा संलग्न रहेको शंका लागेमा, थप प्रमाण संकलन गर्न पहिचान गरिनुपर्छ।
उच्च जोखिमयुक्त ग्राहक वा कुनै उच्च पदस्थ व्यक्तिले हरेक कारोबार गर्दा पनि पहिचान अनिवार्य छ।
नियमनकारी निकायले तोकेको अन्य कुनै पनि परिस्थितिमा ग्राहकको सही विवरण लिने व्यवस्था ऐनले गरेको छ।
यसरी, विभिन्न संवेदनशील वा कानुनी दृष्टिले महत्त्वपूर्ण अवस्थामा ग्राहकको परिचय पहिचान गर्नु सम्पत्ति शुद्धिकरण रोकथामका लागि आवश्यक ठहरिएको छ।
५. चेकका प्रकारहरू संक्षेपमा लेख्नुहोस्। (५ अंक)
चेक विभिन्न प्रकारका हुन्छन्, जुन प्रयोगका आधारमा निम्नानुसार वर्गीकृत गर्न सकिन्छ:
बाहक चेक (Bearer Cheque):
यो चेक जसले बैंकमा प्रस्तुत गर्छ, उसलाई भुक्तानी गरिन्छ।आदेश चेक (Order Cheque):
यस्तो चेकमा कुनै निश्चित व्यक्तिलाई मात्र भुक्तानी गर्न भनिएको हुन्छ। भुक्तानी पाउन चाहने व्यक्तिले चेकको पछाडि हस्ताक्षर गर्नुपर्छ। बाहक चेकको तुलनामा सुरक्षित मानिन्छ।रेखांकित चेक (Crossed Cheque):
चेकको माथिल्लो भागमा दुई समानान्तर रेखा कोरेर लेखिएको चेक हो, जसले यो संकेत गर्दछ कि चेकको भुक्तानी नगदमा नहुने, बैंक खातामा मात्र जम्मा गरिनेछ।साधारण रेखांकित चेक (General Crossing):
साधारण रेखाकित चेक कुनै न कुनै खातामा जम्मा गर्न सकिन्छ। कहिलेकाही समबन्धीत ब्यक्ती बाहेक अरु कसैको खातामा जम्मा गरेर सो ब्यक्तीले भुक्तानी पाउने सम्भावना रहन्छ।विशेष रेखांकित चेक (Special Crossing):
दुई रेखाबीच निश्चित बैंकको नाम लेखिन्छ, र सो बैंकको खातामा मात्र चेक जम्मा हुन सक्छ। यस्तो चेक बढी सुरक्षित मानिन्छ।
निष्कर्षमा,: यी सबै चेकहरू बैंकिङ प्रणालीमा प्रयोग गरिने महत्वपूर्ण साधनहरू हुन्, जसको उचित प्रयोगले वित्तीय कारोबारमा सुरक्षा र विश्वसनीयता सुनिश्चित हुन्छ।
६. वासलातलाई किन महत्वपूर्ण वित्तीय विवरणको रूपमा लिइन्छ ? (५ अंक)
वासलात एक प्रमुख वित्तीय विवरण हो, जसले संस्थाको आर्थिक अवस्थाको स्पष्ट झलक दिन्छ। यसलाई महत्वपूर्ण ठानिनुको कारणहरू निम्नानुसार छन्:
आर्थिक अवस्थाको तस्वीर देखाउने:
वासलातले कुनै एक निश्चित मितिमा संस्थाको कुल सम्पत्ति, दायित्व र स्वामित्व (इक्विटी) को स्थिति देखाउँछ।सम्पत्ति र दायित्वको विवरण:
यसले कम्पनीसँग रहेका नगद, स्टक, जग्गा, भवनजस्ता सम्पत्तिहरू र तिर्नुपर्ने ऋण, कर तथा देनदारीहरूको विस्तृत विवरण प्रदान गर्छ।इक्विटी जानकारी दिनु:
कम्पनीमा लगानीकर्ताको हिस्सा अर्थात् स्वामित्व कति छ भन्ने जानकारी वासलातबाट थाहा पाइन्छ, जसमा शेयर पूँजी र सञ्चित मुनाफा पर्छ।जोखिम मूल्याङ्कनमा उपयोगी:
संस्थाको वित्तीय दायित्व कति छ भनेर देखाउँदा जोखिमको अनुमान गर्न सजिलो हुन्छ, जसले वित्तीय निर्णयमा सहायता पुर्याउँछ।लगानीकर्ता र ऋणदाताको लागि मार्गदर्शक:
लगानीकर्ताले कम्पनीको वित्तीय बलियोपन मूल्याङ्कन गर्न वासलात अध्ययन गर्छन्। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले ऋण दिनुअघि वासलातमार्फत तिर्न सक्ने क्षमता जाँच गर्छन्।
निष्कर्ष:
वासलातले कम्पनीको समग्र वित्तीय स्थिति प्रस्ट रूपमा देखाउँछ, जसले रणनीतिक निर्णय, लगानी, र ऋण मूल्याङ्कनमा महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छ। त्यसैले, यो अत्यन्त महत्वपूर्ण वित्तीय विवरण मानिन्छ।
७. इन्ट्रानेट के हो ? आन्तरिक सूचनाको व्यवस्थापनमा यसले कसरी सहयोग गर्दछ ? (१+४)
इन्ट्रानेट भनेको के हो? (१ अंक)
इन्ट्रानेट एक निजी कम्प्युटर नेटवर्क हो, जुन विशेष गरी कुनै संस्था वा संगठनको भित्र मात्र सीमित सदस्यहरूले प्रयोग गर्न सक्ने प्रणाली हो। यो इन्टरनेट जस्तै देखिए पनि बाह्य पहुँचबाट सुरक्षित रहन्छ।
आन्तरिक सूचनाको व्यवस्थापनमा इन्ट्रानेटको भूमिका (४ अंक)
सूचना पहुँचलाई सीमित र सुरक्षित बनाउँछ:
इन्ट्रानेटले केवल संगठनभित्रका सदस्यहरूलाई मात्र सूचना हेर्न र प्रयोग गर्न दिने भएकाले संवेदनशील डाटाको सुरक्षा सुनिश्चित हुन्छ।समान सूचना वितरण:
संस्थाभित्र सबै कर्मचारीले एउटै प्लेटफर्मबाट अद्यावधिक जानकारी पाउँछन्, जसले गलत बुझाइको सम्भावना घटाउँछ।सञ्चार र सहकार्यमा सहजता:
इन्ट्रानेटले इन्टरनल मेसेजिङ, च्याट, इमेल तथा फोरमहरूजस्ता उपकरणमार्फत कर्मचारीहरू बीच सजिलो सञ्चार र सहकार्यको वातावरण बनाउँछ।दस्तावेज र स्रोतहरूमा पहुँच:
यसले नीति, प्रक्रियाहरू, फर्महरू, रिपोर्टहरू आदि फाइलहरू एकै ठाउँमा राख्न र तीमा छिटो पहुँच दिन सहयोग गर्छ।
निष्कर्ष:
इन्ट्रानेटले संगठनभित्र सूचना प्रवाहलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउने माध्यमको रूपमा कार्य गर्छ, जसले आन्तरिक सञ्चार सुधार्न र संस्थाको कार्यसम्पादन सुदृढ गर्न मद्दत गर्छ।
८. बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कार्यसम्पादनमा कम्प्युटर प्रविधिले कसरी सहयोग गर्दछ ?
कम्प्युटर प्रविधिले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई कार्य सम्पादन गर्न सजिलो, छरितो र प्रभावकारी बनाइदिएको छ। यसको प्रयोगबाट निम्न तरिकाले सहयोग मिल्दछ:
छिटो र सटिक तथ्याङ्क प्रशोधन:
कम्प्युटर प्रणालीले ठूलो परिमाणमा हुने वित्तीय तथ्याङ्कहरूलाई छिटो र सही ढंगले विश्लेषण तथा प्रशोधन गर्न मद्दत गर्दछ।ग्राहक सेवा सुधार:
खातासम्बन्धी सेवा, लेनदेन प्रक्रिया तथा अन्य कारोबारहरू सजिलो र छरितो बनाउन कम्प्युटर प्रणाली प्रभावकारी हुन्छ। ATM, मोबाइल बैंकिङ, र अनलाइन सेवा जस्ता माध्यमहरूले सेवा उपभोग सहज बनाएका छन्।त्रुटि न्यूनीकरण:
कम्प्युटरको प्रयोगले मानवबाट हुन सक्ने गल्तीहरू घटाउँछ। स्वचालित प्रणालीले डाटा इन्ट्री, गणना र प्रतिवेदन तयार गर्दा त्रुटिको सम्भावना कम हुन्छ।सुरक्षा र गोपनीयता सुनिश्चितता:
आधुनिक कम्प्युटर प्रणालीहरूले ग्राहकको व्यक्तिगत र वित्तीय विवरणहरूलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छन्, जसले बैंकिङ विश्वास बढाउँछ।रणनीतिक निर्णयमा सहयोग:
कम्प्युटर प्रणालीले जोखिम मूल्याङ्कन, बजार विश्लेषण र व्यावसायिक योजना बनाउन आवश्यक तथ्याङ्कहरू उपलब्ध गराउँछ, जसले रणनीतिक निर्णयहरू लिन सजिलो बनाउँछ।
निष्कर्ष:
बैंक तथा वित्तीय संस्थाको दैनिक कार्यसञ्चालनदेखि दीर्घकालीन योजना निर्माणसम्म कम्प्युटर प्रविधिले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यसले दक्षता बढाउँछ, सेवा गुणस्तर सुधार गर्छ, र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बलियो बनाउँछ।
९. सुनको शुद्धता जाँच गर्ने विधिहरू उल्लेख गर्नुहोस् । (५)
सुनको शुद्धता निर्धारण गर्न विभिन्न वैज्ञानिक तथा परम्परागत विधिहरू प्रयोग गरिन्छ। प्रमुख पाँच विधिहरू निम्नलिखित छन्:
अम्ल परीक्षण (Acid Test):
यो विधिमा नाइट्रिक एसिड प्रयोग गरिन्छ। यदि सुनमा अम्ल राख्दा कुनै रासायनिक प्रतिक्रिया देखिँदैन भने, त्यो शुद्ध सुन हो। प्रतिक्रिया भएमा त्यहाँ मिसावट भएको जनाउँछ।घनत्व परीक्षण (Density Test):
सुनको तौल र आयतन (volume) मापन गरी घनत्व निकालिन्छ। शुद्ध २४ क्यारेट सुनको घनत्व करिब १९.३ ग्राम/से.मी³ हुन्छ। अन्य धातुको घनत्व कम हुने भएकाले तुलना गरेर शुद्धता अनुमान गर्न सकिन्छ।एक्स-रे फ्लोरेसेन्स परीक्षण (XRF Test):
यो आधुनिक प्रविधिमा एक्स-रेको माध्यमबाट धातुमा भएका तत्वहरूको संरचना विश्लेषण गरिन्छ। यसले छिटो र सटीक रूपमा सुनमा भएका अन्य मिश्रणहरूको जानकारी दिन्छ।चुम्बकीय परीक्षण (Magnet Test):
शुद्ध सुन चुम्बकसँग आकर्षित हुँदैन। यदि सुनलाई चुम्बकले तानेको देखियो भने, त्यो अशुद्ध वा मिसावट भएको संकेत हो।टचस्टोन (घिसाइ) परीक्षण (Scratch/Touchstone Test):
परम्परागत विधिअनुसार सुनलाई विशेष ढुंगामा (दासी ढुंगा) घिसेर रङ परीक्षण गरिन्छ। शुद्ध सुनले घिसिँदा पहेँलो रङ देखिन्छ भने मिश्रित धातुले कालो वा अन्य रङ देखाउँछ।
निष्कर्ष:
यी पाँच विधिहरू—अम्ल, घनत्व, एक्स-रे, चुम्बकीय, र टचस्टोन परीक्षण—सुनको शुद्धता जाँच्न सबैभन्दा सामान्य, वैज्ञानिक र प्रभावकारी उपाय हुन्। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले यिनै आधारमा सुन धितोको मूल्य निर्धारण गर्छन्।
१०. सुनचाँदी कर्जा प्रवाहको प्रक्रिया छोटकरीमा उल्लेख गर्नुहोस् । (५)
सुनचाँदी कर्जा प्रवाहको प्रक्रिया निम्नानुसार चरणबद्ध रूपमा पूरा गरिन्छ:
सूचना प्राप्ति:
ग्राहकले बैंक वा वित्तीय संस्थामा पुगेर सुनचाँदी कर्जासम्बन्धी नियम, ब्याजदर, सेवा शुल्क, आवश्यक कागजातहरू आदि बारे जानकारी लिन्छन्।आवेदन प्रक्रिया:
कर्जा लिन इच्छुक ग्राहकले निर्धारित आवेदन फारम भरी व्यक्तिगत विवरण, धितो राखिने सुनचाँदीको विवरण र आवश्यक कर्जा रकम उल्लेख गर्छन्।धितो मूल्याङ्कन:
संस्थाले ग्राहकले ल्याएको सुन वा चाँदीको शुद्धता र बजार मूल्य निर्धारण गर्छ। यसका लागि स्वीकृत मूल्याङ्कनकर्ता प्रयोग गरिन्छ।कागजात संकलन र प्रमाणीकरण:
ग्राहकले नागरिकता, राहदानी, खरिद बिल आदि पेश गर्छन्। संस्थाले ती कागजातहरूको प्रमाणीकरण गरी ग्राहकको पहिचान सुनिश्चित गर्छ।कर्जा स्वीकृति र वितरण:
मूल्याङ्कन र कागजात प्रमाणीकरणपछि संस्थाले कर्जा स्वीकृत गर्छ। कर्जा सम्झौता तयार हुन्छ जसमा कर्जा रकम, ब्याजदर, समयसीमा र शर्तहरू उल्लेख गरिन्छ। अन्ततः, कर्जा वितरण गरिन्छ।
निष्कर्ष:
सुनचाँदी कर्जाको प्रक्रिया सरल, छरितो र विश्वासिलो छ, जसमा मूल्याङ्कन, कागजात प्रमाणीकरण र कर्जा सम्झौता मुख्य चरणहरू हुन्। यसले ग्राहकलाई छिटो आर्थिक सहायता उपलब्ध गराउँछ।
Comments
Post a Comment