# सुन र चाँदीकाे संक्षिप्त परिचय
सुन र चाँदी बहुमूल्य धातुहरू हुन्, जसलाई नगद सरह सजिलै साटासाट गर्न सकिने सम्पत्ति मानिन्छ। यी धातुहरू सर्वसाधारणले विश्वासका साथ प्रयोग गर्ने हुँदा विश्वभर स्वीकृत छन्।
विशेषगरी सुनको प्रयोग गहना, इलेक्ट्रोनिक उपकरण (जस्तै: कम्प्युटर, टेलिभिजन, मोबाइल, क्यामेरा) निर्माणमा मात्र सीमित नभई, मुटुका रोग र प्रोस्टेट क्यान्सरको उपचारमा प्रयोग हुने औषधि र वैज्ञानिक उपकरणहरू बनाउने काममा पनि प्रयोग गरिन्छ।
सुनको विशेषता यसको रंग नफिक्ने, वजन नघट्ने र सजिलै विभिन्न आकारमा बनाइने क्षमता हो, जसका कारण मानिसहरू यसको मोहमा पर्ने गर्छन्। चाँदीको तुलनामा सुन अझै दुर्लभ मानिन्छ, किनभने यसको उत्पादन प्रक्रिया कठिन र खर्चिलो हुने भएकाले यो धातु महँगो हुन्छ।
सुनका गहनाले महिलाको सौन्दर्य झनै निखारिदिन्छ र यसलाई सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीकको रूपमा पनि हेरिन्छ।
#. सुन र चाँदी कर्जाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबारे वर्णन गर्नुहोस्।
सुन र चाँदी पहिले विनिमयको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो, तर कागजी मुद्रा र अन्य धातुको प्रयोग बढेसँगै यी बहुमूल्य धातुहरू धितो राखी नगद ऋण लिने चलन बढ्न थाल्यो। सुरुमा व्यक्ति–व्यक्तिबीच गहना धितोमा कर्जा दिने–लिने गरिन्थ्यो। पछि राज्यले पनि सैनिक तथा कर्मचारीलाई लक्षित गरी ऋण दिन थालेपछि यसले संस्थागत रूप लिन थाल्यो।
नेपालमा औपचारिक रूपमा सुनचाँदी कर्जाको सुरुवात तेजारथ अड्डाबाट भएको हो, जुन प्रधानमन्त्री रणोद्धीप सिंहद्वारा स्थापना गरिएको थियो। प्रारम्भमा कर्मचारीलाई मात्र ऋण दिइए पनि पछि सर्वसाधारणलाई पनि गहना धितोमा सापटी दिन थालियो।
आजको अवस्थामा घर–जग्गाको तुलनामा सुनचाँदीलाई उत्तम धितो मानिन्छ, किनभने यसलाई तुरुन्तै नगदमा परिणत गर्न सकिन्छ। विगतमा गाउँघरका साहु–महाजनबाट अत्यधिक ब्याजमा ऋण लिनुपर्ने अवस्था भए पनि हाल बैंक तथा वित्तीय संस्थाले सहज र सुरक्षित रूपमा सुनचाँदी कर्जा उपलब्ध गराइरहेका छन्।
# सुन र चाँदी कर्जाको परिचय
बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले विभिन्न प्रकारका कर्जा सेवाहरू उपलब्ध गराउँछन्, जसमा सुन, चाँदी कर्जा छिटो र सजिलै प्राप्त गर्न सकिने लोकप्रिय विकल्प हो। जब सुन वा चाँदीलाई धितो राखेर ऋण लिइन्छ, त्यसलाई नै सुन, चाँदी कर्जा भनिन्छ।
अतीतमा चाँदीलाई पनि धितोस्वरूप कर्जा लिन प्रयोग गरिन्थ्यो, तर हालको समयमा अधिकांश संस्थाहरूले सुन मात्र धितोमा लिएर कर्जा दिने प्रचलन बढाएका छन्। चाँदी धितोमा कर्जा दिने चलन लगभग हराउँदै गएको छ, जसले गर्दा आजकल यो सेवा ‘सुन कर्जा (Gold Loan)’ को नामले चिनिन थालेको छ।
सुन कर्जाका केही प्रमुख विशेषताहरू यस्ता छन्:
छोटो समयमा सजिलै उपलब्ध हुने,
प्रक्रिया सरल र झन्झटरहित,
सेवा शुल्क नलाग्ने,
न्यूनतम कागजात आवश्यक पर्ने,
सस्तो ब्याजदरमा उपलब्ध,
एक वर्षभित्र कुनै पनि समयमा कर्जा तिर्न सकिने सुविधा।
यी विशेषताहरूका कारण सुन कर्जाप्रति ग्राहकको आकर्षण बढ्दो छ। व्यक्तिगत खर्चदेखि व्यवसायिक प्रयोजनसम्म यस कर्जाले सहयोग पुर्याउने भएकाले सबै प्रकारका ग्राहकले यसलाई सहज र भरोसायोग्य कर्जा सुविधा मान्ने गरेका छन्। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूका लागि पनि सुन कर्जा व्यवसाय विस्तारको प्रभावकारी माध्यम बन्न पुगेको छ।
# सुन र चाँदी कर्जा कारोबार गर्न बैंकले पालना गर्नुपर्ने शर्तहरू
सुन र चाँदी धितोमा कर्जा दिने प्रक्रिया सहज भए पनि यसमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले केही अनिवार्य शर्तहरू पूरा गर्नुपर्छ। ती निम्नानुसार छन्:
बैंकको कर्जा नीति तथा नियमावलीमा सुन र चाँदीलाई धितो राखी कर्जा दिने व्यवस्था स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको हुनुपर्छ।
कारोबार अघि आवश्यक सुरक्षा प्रणाली, मूल्यांकन प्रक्रिया, स्टोरेज (ढुकुटी) को बीमा तथा नियमित निरीक्षणको व्यवस्था गरिएको हुनुपर्छ।
हरेक आर्थिक वर्षमा सुन, चाँदी कर्जाको प्रभावकारिता र नाफाको स्थिति मूल्याङ्कन गरी संचालक समितिबाट समीक्षा गरिनुपर्छ।
# सुन र चाँदी कर्जा कारोबारमा बैंकलाई दिइने प्रोत्साहनहरू
पूँजीकोष गणनाको क्रममा बैंकले आफ्नो सुन मौज्दातलाई शून्य जोखिम भारका रूपमा गणना गर्न पाउँछ, जसले जोखिम मूल्यांकन सहज बनाउँछ।
एक व्यक्ति वा एउटै परिवारलाई सुन वा चाँदी धितोमा दिइएको १० लाख रुपैयाँसम्मको कर्जालाई असल कर्जा श्रेणीमा राख्न सकिन्छ।
संस्थापक शेयरधनी, १ प्रतिशतभन्दा बढी शेयर स्वामित्व भएका व्यक्तिहरू, कार्यकारी प्रमुख, लेखापरीक्षक, कर्मचारी तथा उनीहरूका परिवारलाई अन्य कर्जा प्रकारमा रोक भए पनि सुन, चाँदी धितोमा कर्जा उपलब्ध गराउन सकिने व्यवस्था गरिएको छ।
# सुन, चाँदी धितोमा जाने कर्जा
योग्य ग्राहक: कुनै पनि नेपाली नागरिक
कर्जाको प्रयोजन: व्यक्तिगत खर्चका लागि
अवधि: अधिकतम १ वर्ष
नवीकरण नगरी एक वर्षभित्र पूर्ण चुक्ता गर्नुपर्ने
सुरक्षा: सुनचाँदी डबल लक प्रणाली भएको स्टोर रूममा सुरक्षित राख्नुपर्ने
बीमा शुल्क: बाँकी कर्जा रकमको आधारमा १% दरले प्रोराटा (Prorata basis)आधारमा बीमा शुल्क असुल गरिने र चुक्ताका बेला अन्य आम्दानी शीर्षकमा लेखांकन गरिने
कर्जा सीमा: केन्द्रीय कर्जा समितिको निर्दिष्ट सीमा वा धितो मूल्यको अधिकतम ७५%
ब्याज भुक्तानी: त्रैमासिक रूपमा ब्याज तिर्नुपर्ने
विशेष टिप्पणी: यस्ता कर्जाको हिसाब–किताब तथा सुरक्षा जिम्मेवारी शाखा क्यासियरको पूर्ण निगरानीमा रहनुपर्ने
निष्कर्ष:
सुनचाँदी कर्जा कोषमा आधारित सरल र सुरक्षित कर्जा हो, जसले ग्राहकलाई सहज ऋण पहुँच उपलब्ध गराउनुका साथै बैंकको व्यवसाय विस्तारमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।
# सुन र चाँदी कर्जाका सकारात्मक पक्षहरू
सर्वसाधारणले सहज तरिकाले छिटो कर्जा प्राप्त गर्न सक्छन्।
विगतमा साहू–महाजनबाट लिइने कर्जामा हुने शोषणबाट नागरिक मुक्त हुन थालेका छन्।
कर्जा प्रक्रिया छरितो र झन्झटरहित भएकाले तत्कालीन आवश्यकताहरू पूरा गर्न सजिलो हुन्छ।
आम्दानीको स्रोत र कर्जाको उद्देश्य देखाउन प्रमाणित कागजात अनिवार्य नपर्ने भएकाले प्रक्रिया सरल हुन्छ।
ऋण लिन र चाँडै फिर्ता गर्न सजिलो हुन्छ, साथै तोकिएको समयभन्दा अगाडि भुक्तानी गर्दा कुनै अतिरिक्त शुल्क लाग्दैन।
यस प्रकारको कर्जाले सर्वसाधारणको दैनिक आर्थिक कठिनाइ समाधान गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
सजिलो र भरपर्दो सेवा पाउँदा जनतामा बैंक तथा वित्तीय संस्थाप्रतिको विश्वास र सकारात्मक धारणा बढ्दो छ।
बैंकको हिसाबले हेर्दा, सुन–चाँदी कर्जा राम्रो आम्दानीको माध्यम बन्न पुगेको छ।
सुन र चाँदीको शुद्धता नाप्ने विधिहरू
सुन र चाँदीको शुद्धता विभिन्न विधिबाट मापन गरिन्छ, जुन विशेष गरी धितो कर्जा दिने बेलामा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले प्रयोग गर्ने गरेका छन्। प्रमुख विधिहरू निम्न प्रकारका छन्:
प्रमाणपत्रमार्फत शुद्धता (Purity Certificate):
नयाँ सुन वा चाँदी बिक्री गर्दा अधिकांश कम्पनीहरूले त्यसमा शुद्धताको प्रमाणपत्र अथवा हॉलमार्क प्रदान गर्छन्। तर, गरगहना बनाइएका धातुमा यस्तो मार्किङ हुँदैन।
रङ परीक्षण (Color Test using Touchstone):
परम्परागत रूपमा सुन वा चाँदीलाई “दासी ढुंगा” मा घिसेर त्यसको रङ हेरी शुद्धता अनुमान गरिन्छ। शुद्ध सुन घिस्दा पहेंलो देखिन्छ, जबकि मिश्रित धातुहरू घिस्दा कालो देखिन्छन्।चुम्बकीय परीक्षण (Magnetic Test):
शुद्ध सुन वा चाँदीमा चुम्बकले असर गर्दैन। यदि धातु चुम्बकले तान्यो भने त्यो मिश्रित वा अशुद्ध भएको मानिन्छ। तर, चुम्बकले नतान्नुले मात्र शुद्धताको पूरै प्रमाण भने हुँदैन।घनत्व परीक्षण (Density Check):
शुद्ध २४ क्यारेट सुनको घनत्व १९.३ ग्राम प्रति से.मी.³ हुन्छ। अन्य धातुको घनत्व कम हुने भएकाले सुनको घनत्व मापन गरेर पनि शुद्धता मूल्याङ्कन गरिन्छ।नाइट्रिक एसिड परीक्षण (Nitric Acid Test):
यदि सुनमा नाइट्रिक एसिड राख्दा रङ परिवर्तन भएन भने त्यो शुद्ध मानिन्छ। अशुद्ध वा मिश्रित धातुमा एसिडले प्रतिक्रिया जनाउने गर्छ।आधुनिक प्रविधिहरू (Modern Technology):
विद्युतीय उपकरण र विशेष तरल पदार्थ प्रयोग गरेर सुन तथा चाँदीको शुद्धता डिजिटल रूपमा पनि मापन गर्न सकिन्छ। अहिलेको समयमा विभिन्न आधुनिक मेशिनहरू जस्तै XRF Analyzer आदिको प्रयोग गरिन्छ।
निष्कर्ष:
नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले सुन, चाँदी धितोमा ऋण दिनु अघि यी विभिन्न विधिहरू प्रयोग गरी गहना वा धातुको शुद्धता सुनिश्चित गर्छन्, जसले कर्जाको सुरक्षा र मूल्य निर्धारणमा सहयोग पुर्याउँछ।
धातुको शुद्धता (Purity of Metal)
सुनको शुद्धता मापन गर्नका लागि 'क्यारेट' (Carat/Karat) इकाइ प्रयोग गरिन्छ। क्यारेटको संख्या जति उच्च हुन्छ, त्यति नै सुन शुद्ध मानिन्छ। पूर्ण रूपमा शुद्ध सुनलाई २४ क्यारेट भनिन्छ, जसको शुद्धता करिब ९९.९% हुन्छ। सुनका बार वा सिक्काहरू प्रायः २४ क्यारेटकै हुने गर्छन्।
सुन प्रायः अन्य धातुसँग मिश्रित गरेर गहना बनाउने गरिन्छ। क्यारेटको गणना २४ भागको आधारमा गरिन्छ। यदि सुनमा २४ भागमध्ये केही भाग अन्य धातु मिसाइएको छ भने, त्यसले सुनको शुद्धता घटाउँछ। उदाहरणका लागि, २४ भागमध्ये २ भाग अन्य धातु मिसिएको सुन २२ क्यारेटको हुन्छ, जसको शुद्धता करिब ९१.६७% हुन्छ।
सुनको क्यारेट अनुसार शुद्धता:
२४ क्यारेट = ९९.९५% शुद्ध
२२ क्यारेट = ९१.७५% शुद्ध
१८ क्यारेट = ७५.५% शुद्ध
१४ क्यारेट = ५८.३५% शुद्ध
१२ क्यारेट = ५०.५% शुद्ध
१० क्यारेट = ४१.७५% शुद्ध
सुनलाई प्रायः 14K, 18K, 22K, 24K भनेर उल्लेख गरिन्छ, जुन त्यसको क्यारेट (Carat) स्तरका संकेत हुन्।
# सुनको शुद्धतामा प्रयोग हुने शब्दहरु (Terminologies Related to Gold Purity)
EPNS (Electroplated Nickel Silver):
यो वास्तविक सुन नभई चाँदीमा सुनको पातलो तह लगाइएको हुन्छ, जसले गर्दा यो कम गुणस्तरीय सुन मानिन्छ।EPBM (Electroplated Britannia Metal):
चाँदी, तामा वा काँस जस्ता धातुमा सुनको परत लगाइएको सुन हो। यो पनि शुद्ध सुन होइन।GE (Gold Electroplate):
यसमा थोरै बाक्लो सुनको तह लगाइएको हुन्छ, जसमा कम्तीमा १० क्यारेट सुन प्रयोग गरिएको हुन्छ।HE (Heavy Gold Electroplate):
GE को तुलनामा अझ बाक्लो सुनको तह रहेको हुन्छ। यद्यपि यो पनि पूर्ण शुद्ध सुन मानिँदैन।
GF (Gold Filled):
यसमा सुनको परत बाक्लो हुन्छ, र कुल वजनको कम्तीमा 1/20 भाग सुन हुनु आवश्यक हुन्छ। यसको शुद्धता पनि कम्तीमा १० क्यारेट हुनुपर्छ।
निष्कर्ष
सुनको शुद्धता क्यारेट र प्रयोग विधिका आधारमा निर्धारण गरिन्छ। विभिन्न लेपित (plated) वा मिश्रित प्रकारका सुनहरू प्रायः कम गुणस्तरीय हुन्छन्। त्यसैले सुन किनबेच वा धितो राख्ने क्रममा यसको क्यारेट, शुद्धता प्रतिशत, र प्रयोग गरिएका प्रविधिहरूको बुझाइ अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
# सुनको मूल्य निर्धारण (Gold Pricing)
नेपालमा सुनको मूल्य निर्धारण प्रायः दुई तरिकाले—होलमार्क र तेजाबी मूल्यका आधारमा गरिन्छ। सहर तथा व्यापारिक क्षेत्रमा सुनको मूल्य ग्राममा तोकिने प्रचलन छ भने ग्रामीण भेगमा अझै पनि तोला आधारमा मूल्य निर्धारण गरिन्छ। जब सुन वा चाँदीलाई धितो राखी कर्जा लगानी गरिन्छ, त्यस्तो अवस्थामा त्यस दिनको बजार मूल्यलाई आधार मानेर मूल्य निर्धारण गरिन्छ।
# सुन–चाँदी कर्जा व्यवस्थापन (Gold and Silver Loan Management)
बैंकले सुनको मूल्य प्रति ग्रामको आधारमा तोक्छ र त्यसमा २५% देखि ३०% सम्मको मार्जिन कटौती गरेर कर्जा उपलब्ध गराउँछ। यदि गहना बनिसकेको छ भने त्यसमा प्रयोग भएको अन्य धातु वा रसायनको अनुमानित प्रतिशत पनि घटाएर मात्र कर्जा दिने गरिन्छ। यस्तो कटौती गरगहनाको बनावट र प्रकार अनुसार फरक–फरक हुन्छ।
चाँदी वा कम क्यारेटको सुन धितो राखिएको अवस्थामा, बैंकका सम्बन्धित कर्मचारीलाई विवेक प्रयोग गरेर निर्णय लिन छुट दिइएको हुन्छ। ग्राहकले ल्याएको गहनाको वास्तविक तौल सुनिश्चित गर्न, गहना काट्ने वा तेजाबी परीक्षण गर्ने अधिकार बैंकसँग रहन्छ—तर यसले गहनामा क्षति नहोस् भन्ने सावधानी अपनाइन्छ। विशेष गरी तिलहरी, बाला आदि गहनामा अन्य पदार्थ धेरै प्रयोग हुने भएकाले खरिद बिल, तौलको यकिन मूल्याङ्कन, वा ग्राहकको स्वीकृतिमा परीक्षण गरी वास्तविक मूल्य निर्धारण गरिन्छ।
कर्जा दिने प्रक्रियामा बैंकले ग्राहकसँग स्पष्ट रूपमा गहनाको तौल, मूल्य, कटौती (मार्जिन) प्रतिशत र प्रदान गरिने कर्जा रकमबारे छलफल गर्छ। कर्जा दिएको बेला खरिद बिल पनि लिइन्छ। यदि कर्जा समयमा चुक्ता भएन वा ब्याज तिर्न ढिला भयो भने, बैंकले कानुनी प्रक्रिया अनुरूप लिलामीको माध्यमबाट असुली प्रक्रिया अघि बढाउन सक्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले सुन, चाँदी धितोमा दिने ऋणलाई नै सुन–चाँदी कर्जा भनिन्छ। यस्तो कर्जाले ग्राहकलाई छिटो राहत प्रदान गर्ने र बैंकलाई पनि सुरक्षित रूपमा लगानी विस्तार गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। कर्जा प्रवाह गर्दा बैंकले ग्राहकलाई कर्जाको स्वरूप, भुक्तानी अवधि, ब्याजदर लगायतका सम्पूर्ण विवरण सुरुमा नै स्पष्ट रूपमा जानकारी गराउनु आवश्यक हुन्छ। उता ग्राहकले पनि समयमा साँवा र ब्याज बुझाएर जरिवाना वा धितो लिलामीको जोखिमबाट जोगिनु पर्छ।
Comments
Post a Comment